Beth sydd mewn enw?

Dangosodd yr ymchwil fod llawer o’r enwau hyn yn ganrifoedd oed.  Nid yn unig hynny, ond maent yn dweud cyfrolau wrthym am ein hanes a’r ffordd y defnyddiwyd y tir gan y brodorion a gaeth gynhaliaeth ganddo.

Cawn yn rhestrau Degwm 1840 Ardudwy dros 1,000 o enwau ffermydd a 14,000 o enwau caeau ac mae’r mapiau sy’n cyd-fynd gyda’r rhestrau’n lle da i gychwyn chwilio am enwau.  Daeth yn amlwg fod y ffermwyr hynny sydd â theuluoedd a fu’n byw ar yr un tir dros genedlaethau, yn dal i ddefnyddio’r enwau sydd yn y Degwm.  Gellir dweud gyda sicrwydd felly bod rhai enwau a ddefnyddir heddiw yn o leiaf 150 mlwydd oed.  Yn ogystal, ceir nifer fawr o enwau a gofnodwyd mewn casgliadau a phapurau ystadau lleol sy’n deillio rhwng 1341 a 1623.  Cofnodwyd ychydig mor bell yn ôl a 1209.  Y mae’n bur debyg fod llawer o’r enwau hyn yn hŷn na’r cofnodion amdanynt, ac ychydig iawn y maent wedi newid.

Diogelwyd enwau caeau’n arbennig, gan deuluoedd sy’n eu defnyddio’n gyson a naturiol.  Ond, ni ellir dibynnu ar yr arferiad hwn o gadw enwau mwyach.  Oherwydd y newidiadau economaidd a chymdeithasol mewn patrymau trin y tir, nid yw ffermydd heddiw yn gallu cynnal y genhedlaeth ifanc ac yn aml, cydiwyd fferm wrth fferm.  Gwerthir y ffermdai ac mae ffermwyr newydd heb yr wybodaeth etifeddol o enwau’r caeau yn trin y tir.  Mae’r penderfyniad gan y weinyddiaeth amaeth i roi rhifau ar fapiau yn lle enwau caeau yn enghraifft o golli cyfle i gadw enwau hynafol.

Ceir mewn enwau, atgofion lliwgar o’r amseroedd gynt ac maent yn dweud rhywbeth am y dirwedd.  Er enghraifft, ‘Cae y meini hirion’,  Llain y pryfed bach (ysgyfarnogod) a ‘Pant Cadwgan Ddreiniog’.  Ni wyddys ai’r pant ai Cadwgan oedd yn ddreiniog ei natur!   Mae enwau sy’n cynnwys ‘erw’, ‘talar’, ‘maes’ a ‘chyfer’, ymysg eraill, yn awgrymu hen gytiroedd a thir âr ar y llethrau isaf.  Yn aml, enwir tiroedd hynafol mewn casgliadau a phapurau ystadau ac ynghyd â’r enwau sydd yn y Degwm, gellir drwyddynt awgrymu lleoliadau hen gymunedau.  Gellir gweld haenau o’r mapiau Degwm hyn, ynghyd a’r mapiau Arolwg Ordnans ac awyrluniau o’r mwyafrif o Ardudwy, ar wefan y prosiect, www.adnabodardudwy.org.uk 

Yn Ardudwy, fe ddaeth yn amlwg drwy weithgareddau Adnabod Ardudwy fod diddordeb mawr mewn enwau ffermydd a chaeau ac yn eu gwerth hanesyddol a diwylliannol.  Drwy godi ymwybyddiaeth ynddynt, sylweddolwyd pa mor fregus ydyw’r enwau hynafol hyn a chymaint o frys sydd angen i’w diogelu.

Felly, gellir gweld fod enwau ffermydd a chaeau yn ffurfio cerrig camu yn ôl i’n gorffennol hanesyddol a diwylliannol, ac yn ein cynorthwyo i ail-greu’r dirwedd hynafol.  Nid yw sefyllfa Ardudwy yn wahanol i gylchoedd eraill yng Nghymru yn hyn o beth.  Dyma’n henebion ieithyddol.  A allwn ganiatáu iddynt ddiflannu ?  Bu Cymru’n arloesol ym myd cadwraeth adeiladau, ecoleg a henebion ers blynyddoedd lawer.  Diystyrwyd enwau yn yr ymdrechion hyn .  Diau nad ydynt yn haeddu’r un safon o gadwraeth.

Gall sefydliadau a’r llywodraeth wneud cyfraniad, ar lefel lleol a chenedlaethol.  Gellir dod o hyd i ffyrdd creadigol ac effeithiol os oes ewyllus i gadw enwau.  Ond, rhaid gweithredu ar frys.

© Rhian Parry